اگر نگران رشد قد فرزندتان هستید، حتما تا به حال این سوال برای شما پیش آمده که صفحه رشد قد چیست؟ صفحات رشد قد یا اپی فیز، منطقه‌ای شفاف و غضروفی شکل در انتهای استخوان‌های بلند بدن است که مسئولیت اصلی افزایش طول استخوان و رشد قد انسان را برعهده دارد. صفحات رشد تا زمانی که باز باشند، سلول‌های غضروفی جدید تولید می‌کنند و با تبدیل غضروف‌ها به استخوان، باعث افزایش قد می‌شوند؛ اما عملکرد صفحه رشد قد تا چه سنی ادامه دارد؟ چگونه متوجه شویم صفحه رشد بسته شده است؟ در ادامه مقاله همراه ما باشید تا به این سوالات شما پاسخ دهیم.
صفحه رشد قد چیست؟
برای درک اینکه صفحه رشد قد چیست، باید با آناتومی استخوان‌های بلند بدن مانند ران، ساق پا و بازو آشنا شویم. هر استخوان بلند از سه بخش اصلی تنه استخوان (Diaphysis)، انتهای گرد استخوان (Epiphysis) و ناحیه انتقال یا صفحات رشد که میان تنه و انتها قرار گرفته است، تشکیل شده است. این ناحیه غضروفی در اصطلاح پزشکی فیزیس (Physis) یا غضروف اتصال نام دارد که نرم‌تر و آسیب پذیرتر از بافت استخوانی اطراف خود است. روند تکثیر سلولی در این بخش باعث می‌شود تا تنه استخوان به سمت بیرون متمایل شده و طول استخوان افزایش پیدا کند.
چگونه صفحات رشد قد به استخوان تبدیل می‌شوند؟
در هر یک از روش‌های افزایش قد موثر مانند افزایش قد با طب سوزنی، زمانی می‌توان شاهد افزایش قد بود که صفحه رشد به استخوان تبدیل شود. صفحه رشد برخلاف ظاهر ساده‌اش، ساختار سلولی طبقه بندی شده و پیچیده‌ای دارد. این غضروف از ۴ منطقه یا ناحیه میکروسکوپی تشکیل شده است که به ترتیب روند استخوان سازی را پیش می‌برند:
- ناحیه ذخیره یا استراحت: این بخش نزدیک به انتهای استخوان قرار دارد و حاوی سلول‌های غضروفی ساکن است که به عنوان ذخیره اولیه سلول‌ها عمل می‌کنند.
- ناحیه تکثیر: در این بخش از صفحات رشد قد، سلول‌های غضروفی تحت تاثیر هورمون رشد به سرعت تقسیم می‌شوند و ستون‌های موازی از سلول‌های جدید را تشکیل می‌دهند. این مرحله عامل اصلی قد کشیدن استخوان هاست.
- ناحیه تورم سلولی: سلول‌های غضروفی در این منطقه حجیم و بزرگ می‌شوند و محیط اطراف خود را تغییر می‌دهند. این بخش از صفحات رشد استخوانی، بخشی است که تجزیه می‌شود و ضعف ساختاری زیادی دارد. بنابراین، ناحیه تورم سلولی در برابر ضربه و شکستگی نیز حساس است.
- ناحیه کلسیم سازی و استخوان سازی: این بخش در واقع قسمت اصلی در صفحه رشد استخوانی است که باعث می‌شود سلول‌های غضروفی بمیرند و املاح کلسیمی روی محیط غضروفی نیز رسوب کنند. در این مرحله، سلول‌های استخوان ساز به بافت استخوانی و واقعی تبدیل می‌شوند.
صفحه رشد قد کجا قرار دارد؟
برخلاف تصور بسیاری از افراد در مورد اینکه صفحه رشد قد فقط در استخوان ران و ساق پا قرار دارد، استخوان‌های بلند دیگری مانند بازو و ساعد نیز وجود دارند که دارای صفحه رشد هستند. در واقع هر استخوانی که عامل افزایش قد و رشد باشد، دارای صفحه رشد نیز است. در جدول زیر دقیق‌تر محل قرارگیری صفحه رشد قد را بررسی می‌کنیم:
| ناحیه بدن | استخوان‌های درگیر | محل دقیق صفحه رشد | میزان تاثیر در رشد قد |
| اطراف زانو | استخوان را) و ساق پا | انتهای پایینی ران + انتهای بالایی ساق پا | بیشترین سهم در قد (سهم بالای ۶۰ درصد در رشد طولی پاها) |
| مچ پا و مچ دست | استخوان‌های و ساق پا | انتهای پایینی استخوان‌های ساعد و ساق | تاثیر متوسط در رشد کلی و مبنای ارزیابی سن استخوانی |
| بازو و شانه | استخوان بازو | انتهای بالایی استخوان بازو | تاثیر در طول اندام فوقانی و رشد بالاتنه |
صفحه رشد قد تا چه سنی ادامه دارد و روند بسته‌شدن آن چگونه است؟
بسته شدن صفحات رشد یک فرایند ناگهانی نیست، بلکه فرایندی تدریجی است که با نام پیوند یا جوش خوردن استخوانی شناخته می‌شود. در طول دوران کودکی، سرعت رشد استخوان‌ها یکنواخت است، اما با شروع سن بلوغ و ترشح هورمون‌های جنسی، یک جهش رشدی شدید رخ می‌دهد که پس از مدتی باعث سفت شدن و استخوانی شدن کامل این غضروف‌ها می‌گردد.
سن بسته شدن صفحه رشد قد در دختران
در دختران، روند رشد طولی و بسته شدن صفحات غضروفی معمولا زودتر از پسران آغاز شده و زودتر به پایان می‌رسد. شروع جهش رشد از حدود 9 تا 11 سالگی است. جهش قد دختران معمولا قبل از شروع اولین قاعدگی به اوج خود می‌رسد. پس از شروع قاعدگی، به دلیل ترشح بالای هورمون استروژن، سرعت رشد قد به شدت کاهش پیدا می‌کند و فرد به طور میانگین حدود 5 تا 7 سانتی متر دیگر رشد می‌کند. در نهایت در بیشتر دختران صفحات رشد بین سن 14 تا 16 سالگی بسته می‌شود.
سن بسته شدن صفحه رشد قد در پسران
پسران دیرتر وارد مرحله بلوغ می‌شوند اما به دلیل طولانی‌تر بودن دوره رشد قبل از بلوغ و همچنین طولانی‌تر بودن جهش رشدی، میانگین قد نهایی بیشتری نسبت به دختران خواهند داشت. شروع جهش رشد در پسران بین 11.5 تا 14 سالگی است. اوج رشد طولی نیز از حدود سن 14 سالگی رخ می‌دهد.
صفحات رشد قد در اکثر پسران در سنین ۱۶ تا ۱۸ سالگی بسته می‌شوند. البته در برخی استخوان‌های خاص مانند ترقوه یا برخی مهره‌ها، پیوند کامل ممکن است تا سن ۲۰ یا ۲۱ سالگی نیز طول بکشد؛ اما این رشد قد در اثر آن‌ها تقریبا ناچیز است.
علت تفاوت زمان بسته شدن صفحه رشد قد چیست؟
تمامی صفحات رشد بدن به طور همزمان بسته نمی‌شوند. روند بسته شدن صفحات غضروفی طبق یک الگوی ساختاری منظم از اندام‌های بیرونی به سمت اندام‌های مرکزی پیش می‌رود:
- مچ دست و مچ پا: مچ دست و مچ پا جزو اولین مناطقی هستند که رشد آن‌ها متوقف می‌شود.
- زانوها و بازوها: پس از مچ‌ها صفحات رشد قد زانوها و بازوها بسته می‌شوند و بیشترین سهم را در جهش قد پایان بلوغ دارند.
- ستون فقرات و ترقوه: آخرین مناطقی که جوش می‌خورند، ستون فقرات و ترقوه هستند. به همین دلیل ممکن است فردی در سنین ۱۸ تا ۲۰ سالگی تغییرات بسیار جزئی در قد خود به علت تغییرات ستون فقرات تجربه کند، اما استخوان‌های بلند پا که عامل اصلی قد هستند قبلا بسته شده‌اند.
چه عواملی روی عملکرد صفحات رشد قد تاثیر می‌گذارند؟
کیفیت و میزان فعالیت صفحات رشد تحت تاثیر مجموعه‌ای از عوامل داخلی (ژنتیک و هورمون‌ها) و عوامل محیطی (تغذیه، ورزش و خواب) قرار دارد. شناخت این عوامل برای دستیابی به حداکثر پتانسیل ژنتیکی قد در کودکان و نوجوانان ضروری است.
تاثیر ورزش‌های قهرمانی، برخورد و ضربات ورزشی
طبق گزارش‌های منتشر شده توسط مراکز معتبر پزشکی، ورزش به خودی خود نه تنها مانع رشد قد نیست، بلکه با تحریک ترشح هورمون رشد و تقویت گردش خون در اطراف غضروف رشد، به رشد بهتر کمک می‌کند. با این حال، باید میان ورزش منظم و فشار بسیار سنگین و قهرمانی تفاوت قائل شد:
- ورزش‌های مناسب: شنا، بسکتبال، والیبال، دویدن و تمرینات کششی باعث تحریک طبیعی صفحه رشد قد شما می‌شوند. اگر به صورت منظم این حرکات ورزشی را انجام دهید، حتما متوجه تاثیر آن‌ها روی سلامت خودتان خواهید شد.
- ورزش‌های پرخطر و تمرینات سنگین: وزنه برداری غیراصولی در سنین زیر ۱۵ سال، ورزش‌های رزمی پربرخورد و ژیمناستیک حرفه‌ای و فشرده اگر بدون نظارت مربی انجام شوند، می‌توانند فشار مکانیکی مکرر به صفحات رشد وارد کنند.
نقش هورمون‌های مختلف بدن
یکی دیگر از مواردی که روی عملکرد صفحات رشد قد تاثیر می‌گذارد، هورمون‌ها هستند. سیستم غدد درون ریز کنترل کننده اصلی فعالیت صفحه رشد قد است و هر یک از هورمون‌های زیر نیز می‌توانند نقش متفاوتی در عملکرد صفحات رشد و قد داشته باشند:
- هورمون رشد: مستقیم بر ناحیه تکثیر صفحه رشد تاثیر گذاشته و سلول‌های غضروفی را تحریک به تقسیم می‌کند.
- هورمون‌های تیروئیدی: برای سوخت و ساز طبیعی بافت غضروفی و عملکرد صحیح هورمون رشد هورمون‌های تیروئیدی ضروری هستند. کم کاری تیروئید در دوران کودکی رشد قد را کند می‌کند.
- استروژن و تستوسترون: هورمون‌های جنسی در مقادیر کم (در ابتدای بلوغ) باعث جهش رشدی می‌شوند، اما با افزایش میزان آن‌ها در انتهای بلوغ، باعث تسریع فرایند استخوانی شدن غضروف و در نهایت بسته شدن کامل آن خواهند شد. جالب است بدانید عامل اصلی بسته شدن صفحه رشد حتی در پسران نیز تبدیل بخشی از تستوسترون به استروژن در بدن است.
تاثیر کمبودهای تغذیه‌ای
بافت غضروفی و استخوانی برای رشد به مواد مغذی اساسی نیاز دارد. کمبود شدید کلسیم، ویتامین D، روی و پروتئین می‌تواند سرعت تقسیم سلولی در صفحه رشد را تا حد زیادی کاهش دهد. اما اگر همین مواد مغذی به اندازه کافی مصرف شوند تاثیر زیادی روی سلامت رشد قدی و صفحه رشد دارند.
خواب عمیق شبانه
علاوه بر تغذیه، خواب عمیق شبانه فاکتور بسیار مهمی در عملکرد صفحه رشد قد است. بیش از ۷۰ درصد از هورمون رشد انسانی در فاز خواب عمیق و به‌ویژه بین ساعت ۱۰ شب تا ۲ بامداد ترشح می‌شود. نوجوانانی که دچار اختلالات خواب یا بیداری‌های طولانی شبانه هستند، ترشح میزان کافی از صفحه رشد قد را از دست می‌دهند.
چگونه می‌توان متوجه شد که صفحه رشد قد بسته شده است؟
برای تشخیص اینکه صفحه رشد قد بسته شده یا هنوز باز است و فرد می‌تواند به حداکثر پتانسیل رشد قد خود برسد، تنها راه ارزیابی پزشکی است. ظاهر فیزیکی یا سن شناسنامه‌ای نمی‌توانند معیار دقیقی برای تعیین وضعیت رشد باشند. معیار اصلی پزشکی برای ارزیابی وضعیت صفحات رشد، تهیه یک عکس ساده پرتو ایکس از مچ و دست چپ است.
دلیل انتخاب مچ دست چپ این است که این ناحیه دارای تعداد زیادی استخوان کوچک و صفحات رشد متعدد است و الگوی تکامل استخوانی آن استاندارد می‌باشد. پزشک متخصص با مشاهده میزان فاصله بین غضروف‌ها و استخوان‌ها، مشخص می‌کند که آیا صفحات رشد به طور کامل بهم متصل شده‌اند یا خیر؟ سن استخوانی ممکن است با سن شناسنامه‌ای فرد متفاوت باشد:
- اگر سن استخوانی کمتر از سن شناسنامه‌ای باشد، نشان‌دهنده آن است که صفحات رشد فرد دیرتر بسته می‌شوند و احتمال ادامه رشد قد وجود دارد.
- اگر سن استخوانی بیشتر از سن شناسنامه‌ای باشد، نشان‌دهنده بسته شدن زودرس صفحات رشد و محدود بودن فرصت باقیمانده است.
باورهای غلط درباره باز نگه‌داشتن یا باز شدن مجدد صفحات رشد
با توجه به حساسیت موضوع قد در بین نوجوانان و خانواده‌ها، ادعاها و تبلیغات سودجویانه زیادی در این زمینه وجود دارد که بررسی آن‌ها از دیدگاه منابع معتبر علمی بسیار مهم است. در ادامه به مهم‌ترین باورهای غلط در مورد باز نگه داشتن صفحه رشد قد اشاره می‌کنیم:
آیا آویزان شدن از بارفیکس یا حجامت صفحه رشد را باز می‌کند؟
یکی از متداول‌ترین باورهای اشتباه این است که حرکات کششی مانند آویزان شدن از بارفیکس یا روش‌های سنتی مثل حجامت می‌توانند صفحات رشد بسته شده را مجددا باز می‌کنند.
- بارفیکس و حرکات کششی: انجام حرکات کششی می‌تواند با اصلاح وضعیت پوزیشن، برطرف کردن گودی کمر و فاصله گرفتن موقت مهره‌های ستون فقرات، قد فرد را ۱ تا ۲ سانتی متر بلندتر نشان دهد، اما این تغییر مربوط به غضروف‌های بین مهره‌ای است و هیچ تاثیری بر باز شدن مجدد صفحه رشد قد در استخوان‌های بلند ندارد.
- حجامت و روش‌های غیرعلمی: هیچ مستند علمی و تجربی در هیچ مرکز تحقیقاتی معتبر دنیا وجود ندارد که نشان دهد ایجاد خراش پوستی یا اصلاح مزاج بتواند بافت استخوانی سخت شده را دوباره به غضروف رشد تبدیل کند.
آیا مصرف مکمل‌های افزایش قد بعد از سن بلوغ موثر است؟
تبلیغات زیادی در مورد قرص‌ها و مکمل‌های افزایش قد تضمینی در فضای مجازی وجود دارد. حقیقت علمی این است که اگر کودک یا نوجوان قبل از بسته شدن صفحات رشد دچار کمبود شدید کلسیم، ویتامین D3 یا روی باشد، مصرف مکمل تحت نظر پزشک می‌تواند سرعت رشد را به سطح نرمال ژنتیکی برساند.
ولی موضوع اینجاست که پس از جوش خوردن کامل صفحات رشد، هیچ مکملی نمی‌تواند باعث بلندتر شدن استخوان‌ها شود. مصرف خودسرانه هورمون رشد در این سنین نه تنها قد را بلند نمی‌کند، بلکه باعث ابتلا به بیماری ضخیم شدن استخوان‌های فک و دست و آسیب‌های شدید قلبی و دیابت خواهد شد.
جمع بندی
در پاسخ به این سوال که صفحه رشد قد چیست؟ باید بگوییم که صفحه رشد قد یا غضروف فیزیس، ساختاری کلیدی در انتهای استخوان‌های بلند است که با تکثیر سلولی و تبدیل غضروف به بافت استخوانی سخت، قد انسان را بلندتر می‌کند. روند فعال بودن این صفحات همیشگی نیست؛ به طوری که غضروف رشد در دختران در حدود سنین ۱۴ تا ۱۶ سالگی و در پسران بین ۱۶ تا ۱۸ سالگی تحت تاثیر افزایش هورمون‌های جنسی به طور کامل استخوانی و بسته می‌شود.
سوالات متداول
- از کجا بفهمیم صفحه رشد قد هنوز باز است؟
تنها راه دقیق و علمی، انجام عکس رادیولوژی از مچ دست چپ است. در تصویر رادیولوژی، صفحات رشد باز به صورت فاصله‌های موازی و تیره رنگ بین بخش‌های استخوانی دیده می‌شوند که اگر سفید باشند به معنای بسته شدن آن‌هاست.
- صفحه رشد قد دختران و پسران دقیقا تا چند سالگی باز است؟
به طور میانگین، صفحات رشد اصلی در دختران بین سنین ۱۴ تا ۱۶ سالگی (حدود ۱ تا ۲ سال پس از اولین قاعدگی) و در پسران بین سنین ۱۶ تا ۱۸ سالگی بسته می‌شوند.
- آیا قرص یا مکملی برای باز کردن مجدد صفحه رشد بسته شده وجود دارد؟
خیر. بعد از استخوانی شدن کامل صفحه رشد، هیچ قرص، مکمل، داروی گیاهی یا هورمونی وجود ندارد که بتواند بافت استخوانی را دوباره به غضروف تبدیل کند. بنابراین، تبلیغاتی که در این زمینه موجود هستند صرفا سودجویانه‌اند.
- آیا بارفیکس و حرکات کششی روی باز ماندن یا باز شدن صفحه رشد تاثیر دارند؟
بارفیکس و ورزش‌های کششی نمی‌توانند صفحه رشد بسته شده را باز کنند یا زمان بسته شدن آن را به تاخیر بیندازند. اما اگر در سنین رشد انجام شوند، با تحریک ترشح هورمون رشد و کاهش فشار روی غضروف‌ها به رشد بهتر کمک می‌کنند.
- از بین تمامی صفحات رشد بدن، کدام استخوان‌ها دیرتر از همه بسته می‌شوند؟
صفحات رشد استخوان ترقوه و برخی مهره‌های ستون فقرات دیرتر از بقیه استخوان‌ها و معمولا بین ۲۰ تا ۲۵ سالگی به طور کامل جوش می‌خورند. با این حال، بسته شدن صفحات استخوان‌های بلند پا که نقش اصلی در تعیین قد دارند، تا قبل از ۱۸ تا ۲۰ سالگی نهایی می‌شود.
